1990’larda internetin yükselişiyle güçlenen “küresel köy” fikri, bugün yerini daha parçalı bir dijital düzene bırakıyor. Dünya Çapında Ağın daha az küresel hale geldiğine işaret eden gelişmeler arasında İran örneği, Bitnet tanımı, sansür teknolojilerinin yayılması ve egemen internet tartışmaları öne çıkıyor.
1990’larda internet popülerlik kazanırken, birçok kişi Dünya Çapında Ağın dünyayı gerçekten küresel bir köye dönüştürdüğünü düşünüyordu. O dönemde öne çıkan bu yaklaşım, bugün tersine dönen bir eğilimle yeniden tartışılıyor. Metindeki çerçeveye göre Dünya Çapında Ağ, artık eskisine kıyasla daha az küresel internet niteliği taşıyan bir yapıya doğru ilerliyor.
İran’daki Ocak olayları sırasında insanlar bir anlamda internete benzeyen bir platforma erişebildi. İranlılar, hükümet tarafından denetlenen bir uygulama üzerinden aile üyelerine mesaj gönderebildi, Farsça bir video paylaşım sitesinde Manchester United maç kliplerini izleyebildi, devlet haberlerini okuyabildi ve yerel bir navigasyon hizmetini kullanabildi. Yani içeride çalışan, belirli hizmetleri sunan bir dijital yapı vardı.
Ancak aynı süreçte yapılamayanlar, tartışmanın merkezini oluşturdu. İnsanlar uluslararası haber başlıklarını kontrol edemedi, dış dünyadaki tanıdıklarına ve arkadaşlarına haber gönderemedi. Daha da önemlisi, İran’dan hiçbir fotoğrafın, videonun ya da iddianın dışarı sızamadığı vurgulandı. Bu tablo, internet kesintisinin yalnızca bağlantının tamamen kopması anlamına gelmediğini, aynı zamanda bilgi akışının yönünün ve kapsamının da kontrol edilebildiğini gösteren bir örnek olarak sunuluyor.
Bitnet Nedir?
Analistlerin, İran’ın internet benzeri bu deneyimine verdiği isim Bitnet olarak aktarılıyor. “Bit” ve “net” kelimelerinin birleşimiyle oluşturulan bu tanım, metinde yalnızca teorik bir kavram olarak değil, milyonlarca insan için giderek somutlaşan bir gerçeklik olarak ele alınıyor. Bu yönüyle Bitnet, küresel internet yerine sınırlı, denetimli ve hükümet onaylı bir dijital erişim modelini ifade eden bir çerçeveye dönüşüyor.
Metinde, Rusya’nın bölgelerinin yarısından fazlasında cep telefonları üzerinden yalnızca sınırlı ve hükümet onaylı bir internet sürümüne erişilebildiği belirtiliyor. Çin için ise “Çin’in Büyük Güvenlik Duvarı” örneği öne çıkarılıyor; bu yapı nedeniyle halkın, Google ve Guardian gibi siteler dahil olmak üzere küresel internetin büyük bir bölümüne erişiminin engellendiği ifade ediliyor.
Benzer şekilde Myanmar’daki cunta yönetiminin hedefli internet kesintileri ile denemeler yaptığı, Afganistan ve Pakistan’daki yetkililerin de son dönemde benzer uygulamalar gerçekleştirdiği aktarılıyor. Böylece metin, Bitnet benzeri sınırlı erişim modellerinin tek bir ülkeye özgü olmadığını, farklı yönetim biçimlerinde ve farklı coğrafyalarda yaygınlaşan bir eğilim haline geldiğini vurguluyor.
Dünya Çapında Ağ (WWW) Ölüyor Mu?
Metinde açık biçimde sorulan “Dünya Çapında Ağ (WWW) ölüyor mu?” sorusu, küresel internetin geleceğine dair temel tartışmayı özetliyor. İnternetin küresel bir ağ olarak kalması yönündeki çağrılara ve çabalara rağmen, dünyanın birçok yerindeki hükümetlerin kendi ülkelerine veri giriş çıkışını kısıtlamak için yoğun şekilde çalıştığı belirtiliyor. Bu yaklaşım, yalnızca teknik bir düzenleme olarak değil, dijital alanın sınırlandırılması ve kontrol edilmesi çabası olarak çerçeveleniyor.
Günümüz çevrimiçi dünyasının büyük teknoloji platformlarının egemenliğinde olduğu, yasa dışı içerik ve yanlış bilgilerle dolu bulunduğu metinde açıkça kabul ediliyor. Buna rağmen, mevcut durumda Londra’dan erişilebilen gerçekler, fikirler ve bilgilerin büyük ölçüde Delhi, Johannesburg ve Sao Paulo’dan da erişilebilir olduğu belirtiliyor. Bu vurgu, küresel internetin sorunlarına rağmen ortak bir bilgi alanı üretme kapasitesini tamamen kaybetmediğini gösteriyor.
Ancak metne göre bu durum hızla değişebilir. Yani mesele yalnızca mevcut sorunlar değil; sansür teknolojilerinin yayılması ve devletlerin kontrol kapasitesinin artmasıyla birlikte, bu ortak erişim zemininin daralma ihtimali öne çıkıyor.
Metinde en önemli faktörlerden biri olarak, sürekli gelişen sansür teknolojilerinin artan ihracatı gösteriliyor. Bu kapsamda, Pakistan, Myanmar ve Etiyopya hükümetleri dahil müşterilere satılan, bir ülkeye giren ve çıkan dijital trafiği son derece hassas biçimde kontrol etmeye imkân veren cihazlardan söz ediliyor. Bu cihazların Çinli şirketler tarafından satıldığı belirtilirken, İran’daki mevcut ablukada da bu tür teknolojilerin temel rol oynadığına inanıldığı aktarılıyor.
Bu anlatım, internetin parçalanmasının yalnızca iç politika tercihleriyle değil, aynı zamanda uluslararası teknoloji transferiyle de hızlandığını ortaya koyuyor. Böylece sansür teknolojileri, sadece yerel denetim araçları olmaktan çıkıp küresel ölçekte dolaşıma giren bir kontrol altyapısı haline geliyor.
Metinde, sansür teknolojileri giderek güçlenirken bunları engellemek için tasarlanmış programların yok edildiği ifade ediliyor. Bu noktada dijital özgürlük savunucuları açısından riskin büyüklüğü öne çıkarılıyor. Konuya ilişkin aktarılan değerlendirmede ABD askeri uzmanlarının, “Hükümetler sokaklarında öldürdükleri insan sayısından sorumlu tutulmaktan kaçınmak istediklerinde interneti kapatacaklardır” dediği belirtiliyor. Bu ifade, internet kesintisi ve bilgi akışını engelleme uygulamalarının yalnızca teknik değil, aynı zamanda siyasal ve toplumsal sonuçlar doğuran bir araç olarak görüldüğünü yansıtıyor.
İnterneti Kapatmak Zor
Metin, internet kesintisi yaratmanın kolay olmadığını da vurguluyor. Çünkü internet, merkezi olmayan ve birbirine son derece bağımlı bir ağ olarak tasarlandı. Buna rağmen İran’ın son örneğinin, bu tür kapsamlı kısıtlamaların giderek daha olası hale geldiğini gösterdiği ifade ediliyor. Ayrıca Rusya’nın yıllardır benzer bir internet kapatma rejimi kurmaya çalıştığı ve diğer otoriter rejimlerin de aynı amacı paylaşıyor gibi göründüğü belirtiliyor.
Metindeki dikkat çekici noktalardan biri de, bu tür sistemleri kurmanın zamanla daha ucuz ve daha kolay hale geleceği yönündeki vurgu. Bu ifade, küresel internetin teknik olarak bir anda ortadan kalkmasından ziyade, devletlerin kademeli olarak kontrol kapasitesini artırdığı bir sürece işaret ediyor.
Avrupa dahil dünyanın birçok yerindeki hükümetlerin egemen veri, egemen yapay zeka ve bazı durumlarda egemen internet fikirlerini desteklediği belirtiliyor. Bu yaklaşımın, örneğin bir ülke vatandaşlarının sağlık kayıtlarının o ülkenin veri merkezlerinde saklanması gibi altyapıyı millileştirme hedefiyle birlikte ele alındığı aktarılıyor. Metin, dünyadaki verilerin büyük bölümünü elinde tutan Amerikan teknoloji platformlarının giderek otoriterleşen eğilimleri dikkate alındığında, bu hedefin anlaşılabilir görülebileceğini de not ediyor.
Ancak aynı metinde, çeşitli ülkelerdeki otoriter siyasi rejimler açısından bilgi alışverişinin engellenmesinin, diktatörlüğü güçlendirme politikasının bir parçası olduğu vurgulanıyor. Böylece egemen veri ve egemen internet tartışmaları, bir yandan altyapı güvenliği ve ulusal kontrol gerekçeleriyle savunulurken, diğer yandan siyasal baskı araçlarına dönüşme riskiyle birlikte ele alınıyor.
Metne göre yaklaşık yirmi yıldır Amerika Birleşik Devletleri, interneti bölmeyi ve parçalamayı son derece zorlaştırmak için küresel bir çabayı destekledi. Bu projenin, dünyanın farklı yerlerindeki gruplar tarafından oluşturulan finansman araçlarına dayandığı belirtiliyor. Ancak aynı metinde, bugün bu programın artık işe yaramadığı ifade ediliyor.
Zorlu koşullar altında çalışan dijital özgürlük savunucularının, sansür karşıtı teknolojilerin finansmanı konusunda sorumluluğu üstlenmesi umuduyla Avrupa’ya yöneldiği aktarılıyor. Buna karşılık, Avrupa’nın diğer sorumlulukları dikkate alındığında bunu yapacak parası ya da isteği olup olmadığının tartışmalı olduğu belirtiliyor. Bu tablo, sansür karşıtı teknolojiler ile sansür teknolojileri arasındaki dengenin giderek daha kırılgan hale geldiğini gösteren bir çerçeve sunuyor.
Metin, bütün bu gelişmelerin sonunda sınırsız olanaklara sahip küresel bir bilgi ağı fikrinin giderek uzaklaştığını vurguluyor. Bitnet, internet kesintisi, sansür teknolojileri, egemen internet ve bilgi akışının engellenmesi gibi başlıklar, Dünya Çapında Ağın geleceğine dair tartışmanın artık yalnızca teknoloji ekseninde değil, doğrudan siyaset, güvenlik ve özgürlük ekseninde yürüdüğünü ortaya koyuyor.
